Gewildste

Gedenkdienste vir Grendeltyd

Ek en my man leef al ses jaar in die buiteland. Soos met 820 000 ander emigrasiegesinne, is ons geliefdes reg oor die wêreld versprei. Met behulp van hedendaagse tegnologie het ons die kuns van kommunikasie oor kontinentale afstand vervolmaak. 

Met ‘n video-oproep vra ek my ouma om hulp: “Vleg ek die koeksister só?” My swaer wat ná die afloop van sy nagskof bel soos ons vir aandete aansit; die soet klank van my peetkind se eerste lag wat oor my oorfone speel soos ek per trein pendel; my oupa se stem oor ‘n blikkerige telefoonlyn toe ek hom ‘n geseënde Nuwejaar toewens: “ Ek gaan nie hierdie jaar maak nie, maar mag jy ‘n mooi jaar hê.”

Om huis toe te verlang, is deel van ‘n Suid-Afrikaanse emigrant se bestaan. Ons staal ons teen die pyn van verlange deur ‘n rits redes op te roep: stabiliteit, onafhanklikheid, onderhoud…  Met jou slimfoon is dit boonop so gerieflik om kontak te behou. 

Nietemin sit ons altyd ‘n geldjie vir ‘n vliegkaartjie weg, want soms raak die verlange onuithoudbaar.

Ek het hierdie jaar ‘n vliegtuigkaartjie nodig gehad. Ek sou baie graag my ma by my wou hê toe ek ná my breinoperasie uit narkose kom. Ek sou baie graag my oupa wou groet wat in daardie selfde week oorlede is.

My ouma se boodskap verskyn op ‘n koue selfoonskerm: “Ek kon nie eens my maat groet nie… ek kon net vir oulaas by die hospitaal se ingang my elmboog teen syne druk. Hy het in sy laaste oomblikke na my geroep. Ek kon nie daar wees nie.” Grendeltyd het ons van bystand en afskeid beroof.

Digitale media skep ‘n legio moontlikhede om met mekaar te kommunikeer. Ek hethuldeblyke via WhatsApp-stemboodskappe versamel en die klankopnames in ‘n afgerondegedenkdiens verwerk. Op hierdie besonderse wyse vergader ons almal – elk in sy/haar afsonderlike sitkamer – deur na die oudiodiens te luister. Aussies, Britte, Duitsers, Kapenaars, Transvalers en Boesmanlanders voel vir een besonderse uur mekaar se nabyheid aan.

‘n Virtuele gedenkdiens is nie ‘n plaasvervanger vir die fisiese nabyheid van ons geliefdes nie. Met die oudiodiens kon ons egter in ‘n spreekwoordelike kring sit en elke deelnemer kon met waardigheid kommunikeer: dié wat mompel, dié wie se hande van Parkinson se siekte bewe, dié wat halfpad deur hul huldeblyk begin huil, dié wat uitbundig kon lag oor ‘n vrolike herinnering. 

Hierdie oudiogedenkdiens kon vir ons as familie troos bied, sodaning dat dit my roeping geword het om my vaardighede in ‘n bediening te omskep. Ek is dankbaar dat ek ander families op hierdie wyse met my diens, Herklink, kan bystaan. 

Só skryf Helena van Schalkwyk: “Wat ‘n unieke en deernisvolle gedenkdiens wat Herklink met die heengaan van my moeder saamgestel het, in ‘n tyd waar ons, as gevolg van die Corona-pandemie, nie bymekaar kon wees nie. Ek het veral daarvan gehou dat die oudiodiens nie visueel was nie. Dit laat ‘n mens stil word om met aandag na die boodskap en die onthou-klankgrepe te luister. Hierdie oudiodiens is ‘n kosbare skat wat ‘n mens vir ewig kan bewaar om na te luister, en ‘n nagedagtenis om ons geliefdes te onthou.”

Ek het vir ‘n Suid-Afrikaanse familie, wat weens grendeltyd nie die VSA kon verlaat nie, ‘n gedenkdiens saamgestel. Vanaf my rekenaarskerm kon ek sien hoe almal inskakel om na die gedenkdiens te luister: geliefdes uit Washington, Ierland, Dubai, Wellington, Hong Kong, Dubai, Kaapstad. Dís rou in die Tyd van Covid-19. Dit is ‘n globale gebed. Dit is nabyheid in grendeltyd.

Hulpbronne

Ander is ook daar om in hierdie tyd te help. Hier is ‘n bron van artikels, webtuistes en skakels:

Ondersteun mense so wat rou – Corne van Graan

Kinship Rituals – Planning for a funeral in times of physical distancing

South African Depression and Anxiety Group

Braam Klopper – Pastorale Sielkundige

The Groundswell Project – Dying to know

Sufjan Stevens – Recording as a way of grieving

Grieving through a global pandemic

I grew up in the small rural settlement of Augrabies in the Northern Cape. Today, 17,500 km from home, my South African upbringing remains undeniably part of who I am. I’m a first generation expatriate. Much can be debated about the polarity between ‘emigrant’ vs ‘immigrant’ terminology, but to me, the term merely implies the longing to go home, and to be at home.

My experience is not unique. Along with 820,000 other South African families living abroad, labeling this longing as mere “homesickness” does not suffice. We persistently struggle with cultural bereavement and long for a sense of cultural congruity. 

Some communities steel themselves against this trauma by cueing a list of “push factors”: financial instability, safety, lack of opportunity… Others attempt to celebrate their heritage, undetered by the discordance of our daily lives in a world so different from home. We stay up to date with the news, hope to one day return, and keep in touch with family. Today, this is remarkably easy via digital communication.

On a video call in my kitchen I will ask my tannie how to make a koeksister. My brother-in-law often calls as he drives home after a night shift, just as we sit down for dinner. On my commute, I listened to my godchild’s first recorded laughter through my earphones. 

Nonetheless, sometimes the burden of longing becomes too heavy, and we get on a plane for a visit. It became too heavy when my grandfather passed away in May 2020. This time, a call or text wouldn’t suffice. I wanted to go home, but lockdown made it impossible.

With his descendants and loved ones scattered between Australia, Germany, the UK, the Cape and the Boesmanland, I knew that a live streamed funeral with an unstable internet connection would only serve as a painful reminder that we couldn’t come together to mourn the passing of our patriarch. I decided to compile an audio memorial service by collecting eulogies, in the form of WhatsApp voice notes, from friends and family. 

Using these eulogies, along with carefully curated background music and sound effects, I crafted a well-rounded memorial service that we could all listen to simultaneously. From the intimacy of our living rooms, speckled across the globe, we said goodbye. Together. Yet apart. 

Conscious of the significant hurdles many face during the Covid-19 pandemic, I founded Herklink – a portmanteau of “remember” and “sound” in Afrikaans. Herklink produces audio memorials for families who are unable to hold a traditional funeral due to the current travel restrictions, be it international, or between neighbouring suburbs.

The audio format of a private podcast is a protective shield against judgment, nerves, and fear. Family members can record a eulogy in a setting they feel most comfortable in. Some read a letter they wrote to the deceased, others record a brief message whilst running an errand. Recording a eulogy with your smartphone is easy and accessible to young and old.

I request my clients to collect the eulogies within a 14 day timeframe. The main contact person, usually a next of kin, receives the eulogies and then forward them to me. My clients tell me that collecting the messages is a comforting show of support. One person aptly described the process as “a way for our family to reclaim our grief.”

Once I receive these eulogies, I use my skills as a playwright to create a narrative of the person’s life. The audio memorial serves as a tacit reminder that although the deceased is no longer physically present, our memories of them remain real.  Furthermore, evidence suggests that stories recorded and consumed in auditory format are cognitively and emotionally more engaging at a physiological level. Listening to a story, rather than watching a live video stream of a funeral, is an active process of co-creation and imaginative effort. One could say it is an intentional and motivated method to grieve.

Each family takes full ownership of the distribution via a secure web page, and can listen to the service when most convenient, often to account for different time zones. For two of our clients, we’ve seen a combined total of 1,078 audio streams to date. Many listen to the memorial more than once. “It’s a priceless family keepsake that we can listen to again and again, a tangible tribute to honour my mother.”

Our mission for Herklink is to create an accessible, affordable and authentic platform for all South African families to mourn, regardless of where they live. In a time where funerals have become increasingly exploitive and expensive, an audio memorial is a meaningful addition to a traditional funeral. Listening to the stories of those  we love is a rekindling of our shared wisdom. In 2021, we will need this wisdom to better our lives, and those of others, more than ever.

Twee Kontinente vir Kersfees

Ek skryf uit ‘n koue, donker Duitsland. Soggens wend die son sy beste probeerslag aan om gesig te wys, en gee vóór tjailatyd moed op. Hierdie jaar voel die winter ‘n bietjie kouer, ‘n bietjie donkerder. Onder normale omstandighede sou die strate met die soet reuk van “glühwein”, wat tydens Advent verkoop word, gevul wees. Grendeltyd maak dit egter onmoontlik – die eeueoue Kersmark is afgeskaf.

“Glühwein” kan direk as “gloei” en “wyn” vertaal word: warm rooiwyn versnit met kaneel, koljander en naeltjies. Dis ‘n feestelike drankie wat jou binneste met die vreugde van samesyn laat gloei. 

Kersfees in Europa is ‘n sprokie. Die strate blink onder goue kersliggies, die dakke lê snoesig onder gevlokte sneeu. Dis juis dit: ‘n sprokie, ‘n halwe waarheid. ‘n Mens kan nie vir ewig in ‘n sprokieswêreld leef nie. In  een of ander stadium moet ‘n mens weer huis toe gaan. En Kerstyd is huis toe gaan-tyd.

Hoewel ek die fabelagtige winter hier geniet, smag my siel na Desembermaand op die plaas. Kerstyd op Augrabies: waar ons nie wyn nodig het om te gloei nie, want die son ken geen skaamte nie. Niemand is op vakansie nie, want in Desember is dit oestyd. 

Almal spartel soos kaiings op ‘n rooster om klaar gewerk te kry. 

Met Oukersaand skep ons vinnig asem.  Tafels word buite gedek. Dis te warm in die kombuis om skaapboud te maak, ons braai eerder. Die aartappelslaai is ‘n koel laafnis. Daar is nie groenslaai nie, want teen die tyd wat die vleis gereed is, het die blare reeds verlep. Kinders word vir nagereg rivier toe gestuur, waar waatlemoenskille met ‘n breё glimlag die rivier afdryf. 

Ná ete is dit Kersspel. Swemhanddoeke vir die herders se tulbande, ‘n stoepbesem met ‘n springbokvelletjie oor  word ‘n donkie. Goud, wierrook en mirre is ‘n toegedraaide boksie Nestlé Quality Street. Twee verse uit Lukas 2, en dan is dit “Stille Nag”. 

Môre jaag die hitte ons vroeg uit die vere uit. Ongeag die aangeleentheid is ons oudergewoonte laat vir die erediens. Die gemeente se bariton sing “When A Tjaaild Is Born” met oorgawe. Daar is ‘n samehorigheid wanneer almal die siedende kerkgebou verlaat. Mans skud blad. Opgedolliede tannies word deur almal, van die predikant tot die prokureur, op die lippe gepik. Kinders staan in ongemaklike Sondagpakkies rond, sommige spog met nuwe speelgoed. Ons wens mekaar ‘n geseënde Kersfees toe en keer terug na ‘n oase van oorskiet.

Suid-Afrikaanse emigrante sal vir my sê hierdie Kersfees is ‘n mite. Sien ek dan nie die misdaad, die moord, die val van die rand nie? Word tog wakker! 

Ek moet bieg, ja, dalk is dit nie meer so nie. Dalk was Kerstyd nooit só nie. Maar, die storie van Jesus se geboorte is ook ‘n sprokie: die onskuldige maagd, die engele, die gasvryheid van die herbergier, die duursame geskenke… dalk is dit verdigsel. Daar was rowers op die pad, blindes, melaatses, ‘n korrupte koning! 

Kersfees vertel die verhaal van die geboorte van ‘n Messias. Dit is egter ook ‘n verhaal van twee mense wat ‘n spesiale gebeurtenis – die geboorte van hul eerste kind – in ‘n vreemde land, onder moeilike omstandighede, moes deurmaak. 

Ek is seker Maria sou eerder tuis wou wees, met haar suster aan haar sy. Josef sou dalk graag sy kind se koppie in ‘n mooi wiegie wou neerlê. Die eerste Kersfees vertel ‘n verhaal van ‘n spesiale geleentheid wat vir Josef en Maria nie volgens plan verloop het nie. 

Hierdie Kersfees gaan vir baie van ons nie volgens plan verloop nie. My plan was om huis toe te vlieg, by Kaapstad se lughawe in ‘n huurkar te klim, die lang pad na Augrabies aan te durf, my swaar winterjas uit te trek, die son op my lyf te voel. 

Hierdie jaar se planne vir Kersfees werk nie so mooi uit nie. Ek is nie tuis nie. My familie is nie naby nie. 

Ek is egter steeds van plan om mense te nooi vir ‘n fees, aldus ‘n kleiner fees. Dit sal nie sprokiesmooi wees nie, maar dit sal ‘n geleentheid skep om nuwe lewe, die Lewe, te vier. Teen Kerstyd het die son reeds gedraai, en die somer is weer op pad.

Groei deur Grendeltyd

Hoeveel keer begin ek deesdae ‘n brief met die sinnetjie: “Ek skryf uit ‘n koue Duitsland, 12 500km van my tuisdorp af…”

Om huis toe te verlang, is al vir jare deel van my identiteit as ‘n Suid-Afrikaner wat in die buiteland leef. Hierdie unieke verlange voel soms soos ‘n wingerdloot wat stomp afgesnoei word. Dit is ongenaakbaar, maar dit laat ruimte vir nuwe groei. 

Tydens grendeltyd word hierdie verlange verwronge in rou. Ek rou soos ‘n boer wat haar oes moet afskryf weens ‘n onsigbare pes wat aan die wortels vreet. Tydens oestyd bedank ons die Aarde vir goeie weer; en mekaar, vir harde werk. Ek verpas hierdie lonende tyd: my ma se sestigste verjaarsdag, haar tweede jaar in remissie; my pa in die fleur van sy aftrede; my broerskind wat leer praat; vriende wat trou; blommetyd in Namakwaland.

Daar sal ‘n tyd kom waar ek weer hierin kan deel. Daar is egter een ding wat vir ewig ‘n verlies sal wees: die verlies wat my oupa agterlaat. 

‘n Nuwe seisoen laat nie ‘n groot boom wat geval het, weer toe om te bloei nie. Met dit in gedagte, het ek vir my oupa ‘n oudio-gedenkdiens saamgestel deur huldeblyke te versamel en dit in ‘n professionele oudiodiens te verwerk. Ons kon reg oor die wêreld daarna luister, elk in ons afsonderlike sitkamers… ‘n Globale danksegging.

Ongeag hoe dor hierdie seisoen mag voorkom, moet ons aanhou werk en aanhou dien. Ek is bevoorreg om dit met Herklink te kan doen. Twee families het na my uitgereik om vir ‘n geliefde ‘n oudiodiens saam te stel. Helena van Schalkwyk skryf:

“Wat ‘n unieke en deernisvolle gedenkdiens wat Herklink met die heengaan van my moeder saamgestel het, in ‘n tyd waar ons, as gevolg van die Corona-pandemie, nie bymekaar kon wees nie. Hierdie oudiodiens is ‘n kosbare skat wat ‘n mens vir ewig kan bewaar om na te luister, en ‘n nagedagtenis om ons geliefdes te onthou.”

Baie jare het verstryk sedert Matriek, maar ek het nogtans my Afrikaanse onderwyseres om hulp gevra aangaande taaloorsig vir Herklink. Ons ouderdomsverskil beloop dekades, maar die pen bly jonk, en haar rooipen bly flink. In grendeltyd ruil ons spelfoute uit, asook ‘n gedig of twee:

geleende woorde vir geleende tyd

uit die digters se monde

ons gespreksgenote

in die oggende verlaat ons ons herd

en stap blootsvoets deur die strate

waar ons oor die duwweldorings loop

met lang bene blink in die lig

laat ons dus ons liggeeldae opteken

vir wanneer die donker ons kom haal

en die Here ons nie meer soek nie

want die lewe is ‘n asem lank

laat ons luister na die klank uit die mond

want die wêreld is ‘n groot blou bal

wat stil deur die ruimte val

en ons kom en ons gaan is 

soos water uit die kraan

2020 was vir baie van ons nie maklik nie, maar dit het ‘n geleentheid geskep vir groei. Mag ons hierdie nuwe jaar sterker groei deur elke daad van deernis en omgee.

Met erkenning aan: Wilma Stockenström, Jean Goosen, Ingrid Jonker, Hunter Kennedy, Breyten Breytenbach, Johannes Kerkorrel

Rou in die Tyd van Covid-19

Die afsterwe van ‘n geliefde is baie swaar. Die afsterwe van ‘n geliefde tydens die Covid-19-pandemie is moeiliker as ooit tevore.

Ek het ’n “virtuele gedenkdiens” vir my oupa saamgestel deur huldeblyke via WhatsApp “voice notes” te versamel, asook ’n boodskap van ds Frik Smit van die NG gemeente Albertinia.

Met die hulp van ’n boesemvriendin, woonagtig in Kaapstad, is die opnames in ’n oudiodiens verwerk. Op hierdie besonderse wyse vergader ons almal een Sondag om 10:30 – elk in ons afsonderlike sitkamer – om afskeid te neem. Aussies, Britte, Duitsers, Kapenaars, Transvalers en Boesmanlanders voel vir een besonderse uur mekaar se nabyheid aan.

Natuurlik is dit nie ’n plaasvervanger vir die fisiese nabyheid van ons geliefdes nie. Hierdie klankopname is wel, tot vandag toe, vir ons ’n bron van troos. Die huidige era van digitale oorvloed beroof ons soms van verbeelding en introspeksie. Hierdie opname wek herinneringe – helderder as ’n slimfoonskerm – by my op: As ek my broer se stem hoor, voel ek die grein van ons ouerhuis se kombuistafel teen my knie skaaf, en die geborgenheid wat daarmee saam gaan.

Miskien is dít genade wat alle verstand te bowe gaan: God se liefde tussen ons, ten spyte van ontasbare afstand. Dit is grensloos en ontasbaar, maar onwerklik is dit ook nie. Ten spyte van hierdie grendeltyd, kan ons tog bymekaar kom, al is dit nie in die kerk nie.